Kapat

2019 yılı Aralık ayından beri yerküreyi tesiri altına alan yeni tip koronavirüs (Kovid-19) salgını, Nisan sonu itibariyle 193 binden fazla insanın yaşımını yitirmesine yol açtı. Salgın yalnızca can kayıplarına değil tıpkı vakitte büyük sanayilerde üretimin daima kesintiye uğramasına da sebep oldu. IMF Lideri Kristalina Georgieva’nın yapmış olduğu açıklamaya nazaran, “Dünya, 1930 yılında yaşanan Büyük Buhran’dan bu yana en berbat ekonomik durgunlukla karşı zıdda kaldı”. Birinci defa, Çin’in Vuhan kentinde ortaya çıkan virüsün salgına dönüşmesine sebebiyet verdiği düşünülen Pekin idaresi, başta Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere olmak üzere birçok memleketin maksat tahtası haline geldi.

ABD ve İngiltere’nin suçlamalarına nazaran, Çin virüs hakkındaki malumatları Yerküre Sıhhat Örgütü’ne (DSÖ) “geç ve eksik” aktararak sair devletlerin hengamında önlem alamamasına neden oldu. Buna ek olarak, ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo, kendisinin Ocak ayında almış olduğu istihbarata nazaran, Kovid-19’un Vuhan’da bulunan bir laboratuvardan sızmış olabileceği ihtimali üzerinde durarak suçlamalara bir yenisini daha ekledi.

ABD Lideri Donald Trump, “salgın sürecini yeterli yönetemediğini düşündüğü Yerküre Sıhhat Örgütü’ne sağladığı bütçeyi keseceğini” açıklamasıyla tahminen de önümüzdeki yıllarda şahit olacağımız bir memleketler arası restleşmenin fitilini ateşlemiş oldu. 2018-2019 donelerine nazaran, ABD’nin DSÖ’nün yekun bütçesinin yüzde 15’ini finanse ettiği düşünüldüğünde, bu karar sonrası DSÖ en büyük finansörünü kaybetmiş oldu.

Amerikan hükümetinin aldığı kararın büyük yankı uyandırdığı sırada, Çin’e 2. bir hamle ABD Adalet Bakanlığı eski savcısı ve Freedom Watch tertibi kurucusu Avukat Larry Klayman’den geldi. Klayman, “Üretilen virüsün ABD’de ölümlere sebebiyet verdiği” gerekçesiyle Vuhan Viroloji Enstitüsü yöneticisi Shi Zhengli ve Çin Silahlı Kuvvetleri Genelkurmay Yöneticisi Chen Wei aleyhinde 20 trilyon dolarlık bir tazminat davası açmaya hazırlandıklarını duyurdu.

ABD’nin çabucak akabinde, İngiliz dış siyaseti meydanında çalışmalar yürüten fikir kuruluşu Henry Jackson Society hazırlamış olduğu raporda, Çin’in Memleketler arası Sıhhat Tüzüğü’nün hususlarını ihlal ettiğini öne sürdü. Cemiyetin raporunda, Çin’in ihmarkarlığının G7 devletlerine 3,2 trilyon sterline mal olduğunu ve bu zararı karşılaması için Çin’in milletlerarası mahkemelerce yargılanması gerektiği öneriliyordu. Bu açıklamanın, Nisan 2020 olgularına nazaran yapıldığı düşünüldüğünde, pandemi ahir Çin’den talep edilecek tazminat ölçüsünün artabilmesi mümkündür. Çünkü Asya Kalkınma Bankası, “Asya Kalkınma Görünümü 2020” raporunda virüsün yerküre iktisadına maliyetinin 4,1 trilyon dolara kadar çıkabileceği öngörüsünde bulunmuştu.

Evet, Çin’in Milletlerarası Adalet Divanı’nda yargılanması hangi sonuçları doğurabilir?

Milletlerarası Adalet Divanı’nın (UAD) davalarına yalnız, ulus-devletler taraf olabilmektedir. Uyuşmazlığın taraflarından biri, UAD’nin vermiş olduğu karara uymaması halinde davanın öteki tarafı olan memleketin BM Güvenlik Kurulu’na başvurabilmesinin yolu açıktır. Güvenlik Kurulu’nun daimi üyelerinin: Çin, Fransa, Rusya, İngiltere ve ABD’den oluştuğu hesaba katıldığında, Çin’in öteki daimi üyeler tarafından ne kademe destekleneceği büyük bir soru işaretidir. Ama UAD’nin Çin’in alehine vereceği bir kararda, Pekin idaresinin veto salahiyetini kullanabileceği de ihtimaller arasındadır. Gibisi bir hadise, Filipinler’in 2013 yılında BM Daimi Tahkim Mahkemesi’ne müracaatta bulunmasıyla yaşanmıştır. Filipinler, Çin’in Güney Çin Denizi’nde inşa ettiği suni adaların memleketinin egemenlik haklarını ihlal ettiği savında bulunmuştu. 2016 yılında sonuçlanan duruşma kararına nazaran, Filipinler haklı bulmuş ancak Pekin, UAD’nin verdiği kararı görmezden gelmişti. Bu örnekte görüldüğü üzere, muhtemel senaryonun yaşanması durumunda Güvenlik Konseyi’ne tanınan salahiyete nazaran, kurul üyeleri yükümlülüklerini tarafına getirmeyen devlete karşı ekonomik yaptırımlar uygulayabilmektedir.

Bu durumda Çin’e uygulanabilecek ekonomik yaptırımlar ne halde olabilir?

Kapsamlı ve akıllı ekonomik yaptırım çeşitleri, ulus-devletler tarafından askeri güç tasarrufuna alternatif olarak başvurulan tekniklerden biridir. Çin’in ödemesi beklenen tazminattan kaçınması halinde, ABD’nin uygulayacağı kapsamlı ekonomik yaptırımın sonucu olarak ABD, Çin’in kendisinden satın aldığı mikroçip, yapay zeka ve biyoteknoloji eserlerine kısıtlamalar getirebilir. Bunun bir misillmesi olarak, Pekin idaresi de ABD’nin ucuz işgücü avantajından yararlanmasını engelleyecektir. Bu sebeple, ABD kısa vadede Çinli üreticiler konumuna ikame edilebilecek alternatif firmaların arayışı içine girebilir.

Kapsamlı ekonomik yaptırımların tersine, elit bölümü ve başkan sınıfı etkilemeyi hedefleyen akıllı ekonomik yaptırımlar (smart sanctions), davaya taraf olacak gayrı devletler tarafından da uygulanabilecek stratejiler arasındadır. ABD, Çin Komünist Partisi önderleri ve destekçilerinin memleket içindeki varlıklarını dondurarak ve seyahat salahiyetini yasaklayarak akıllı ekonomik yaptırımlar uygulayabilir. Elbette bu yaptırım çeşitinin milletlerarası arenada Çin’in itibarını ne radde zedeleceğini devir gösterecektir. 

Zeynep Bayar

Bloomberg HT Editörü

Kaynakça:

Asian Development Bank, “Asian Development Outlook”, (27 Nisan 2020).

International Monetary Fund (IMF), “Kristalina Georgieva: Confronting the Covid-19 crisis”, (9 Nisan 2020).

The Henry Jackson Society, “Coronavırus compensation? Assessing China’s potential culpability and avenues of legal response”, (27 Nisan 2020).

World Health Organization (WHO), “Coronavirus disease (Covıd-2019) situation report 97”, (26 Nisan 2020).

World Health Organization (WHO), “2018-2019 Assessed contributions”, (27 Nisan 2020).

 

KAYNAK

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir


Kapat
%d blogcu bunu beğendi: