Kapat

1.GİRİŞ

1918-1920 İspanyol gribinden bir asır sonra emsal ölçekte bir global salgın önündeyiz. Bir yandan illetle savaş devam ederken, öte yandan global salgının iktisadi tesirlerini de şimdiden hesap etmeye ve karar alıcıları bağımsızlaştıracak tedbir düşünmeye başlamak durumundayız.

Bugün itibariyle marazın yayılma suratını yavaşlatmayı ve süreci yönetmekte olanlara vakit kazandırmayı amaçlayan bir önlem olarak herkese “sosyal mesafe” koymayı öneriyor ilgililer. Böylece, COVID-19 salgınını denetim altına alacak bir aşı bulununcaya kadar marazın yayılma suratını yavaşlatmak amaçlanıyor. Sıhhat ile ilgili elimizdeki tek önlem şimdilik bu. Olumsuz ekonomik sonuçlara da bu önlem neden oluyor.

Içtimaî aralık koyma ile birlikte mahsusen hizmet kesiminde birtakım işyerleri kapanıyor. Çalışanlar işlerini kaybetme riski ile karşı zıdda kalıyorlar. Tıpkı hengamda bilhassa otel, lokanta, toplu taşıma ve uçakla seyahat bölümleri ile hizmet kesiminin arkaya kalanının değerli bir kısmında umum bir talep düşüşü bizatihi ortaya çıkıyor. Öte yandan da paha zincirleri içinde karşılıklı yükümlülüklerin konumuna getirilememesi riskinin yüksek olduğu açık. Bu birinci tespit.

2. nokta ise, çevre uzaklık koyma tedbirinin neden olduğu bu talep düşüşünün global salgınla savaş emelli önlem seti kapsamında ne kadar müddet için makbul olacağını işletme sahipleri dahil kimse şimdi bilmiyor. Muvakkat bir tedbir lakin ne devir sona ereceğini bugünden bilmiyoruz. Binaenaleyh kimse ileriye yönelik plan yapamıyor, dayanma gücü olup olmadığını tam olarak değerlendiremiyor.

Üçüncüsü, bu talep düşüşünün önlem alınmaması halinde, karşılıklı yükümlülüklerin bölgesine getirilmemesi yoluyla, iktisadın arkaya kalanına da sirayet edip, iktisatta derin bir daralmaya ve istihdam kaybına yol açması laf konusu.

Bu notta, yukarıdaki tespitlerden yola çıkarak COVID-19’un iktisadi tesirlerini izale etmek için uygulanabilecek bir sıradışı tedbir programı tartışılmaktadır.

2. VADE SORUNU

Salgının ne kadar süreceği ve yayılacağı (Pueyo, 2020a ve 2020b), münasebetiyle toplumsal uzaklık koyma davranışı nedeniyle oluşan iktisadi kaybın boyutu ve karşılıklı yükümlülüklerin ne ölçüde mahalline getirilip getirilmeyeceği hakkında değerli bir belirsizlik olduğu açık.

Yerkürenin her tarafından gelen haberler, salgının kısa müddette tesirini yitireceği beklentisinin optimist bir beklenti olabileceğine işaret ediyor. Tekrar de salgının kısa süreceğini ve içtimaî uzaklık koyma yaklaşımının bir ay sonra biteceğini düşünelim. Bu vade mart ayının 2. yarısı ile nisan ayının birinci yarısı arasını kapsasın.

Yıllık katma kıymetin (GSYH’nin) yaklaşık yüzde 22’si birinci çeyrekte, yüzde 24,5’i de 2. çeyrekte yaratılıyor. Birinci iki çeyrekte yaratılan katma kıymetin aylara eşit dağıldığını varsayalım. Bu durumda kelamını ettiğimiz periyot çok kabaca yıllık GSYH’nin yüzde 7,8’nin yaratıldığı devir. Bu devirde GSYH’nin yüzde 10 azalması halinde GSYH’nin yüzde 0,8’i kadar, yüzde 20 azalması halinde ise GSYH’nin 1,6’sı kadar bir kayıp laf konusu olacak. Bu bir aylık periyot dışında kalan periyotta GSYH bir evvelki yıla kıyasla yüzde 5,5 artacak olursa yıllık büyüme nispetleri şöyle oluyor: Yüzde 10’luk kayıpta 4,3, yüzde 20’lik kayıpta 3,5 ve yüzde 66’lık kayıpta 0.

Bu çok kaba hesaplamalardan çıkan birinci sonuç şu: Bir aylık bir ekonomik etkilenme periyodunda bile büyüme nispetine tesir azımsanacak üzere değil. Yeniden de optimist varsayımı sürdürelim ve bir aylık devirde yüzde 10’luk bir GSYH kaybının yaşanacağını ve yılın arkaya kalanında ekonomimizin yüzde 5,5 nispetinde büyüyeceğini düşünelim. Hasebiyle, yıllık büyüme orantımız yüzde 5,5 konumuna 4,3 oluyor. Bu durumda COVID-19 salgınının ekonomik tesirlerine karşı devletimizde açıklanan tedbirlerin, işsizlik yardımları boyutu bir tarafa bırakılırsa ehil olacağını düşünebiliriz. Bu süreçte işsiz kalanları da dikkate alacak ek tedbirlerin devreye girmesi halinde kıymetli bir ekonomik tahribatın yaşanmayacağını varsayabiliriz. Velev birebir optimist icmali bir aylığına yüzde 20’lik GSYH kaybının yaşanacağı senaryo için de yapabiliriz.

Yukarıdaki kaba hesaplamada dikkate almadığımız, içtimaî uzaklık koyma müddetinin uzaması halinde düşünülmesi gereken bir nokta var: Vadenin uzaması halinde her bir aylık (haftalık) periyotta oluşacak GSYH kaybının bir “çarpan” tesiri laf konusu. Farklı bir sözle, bir evvelki devirde yaşanan gelir kayıpları nedeniyle bir devir sonrasında daha ziyade gelir kayıpları yaşanması laf konusu olacak.

Bu noktada ortaya çıkan soru açık: Pekala, ya içtimaî aralık koyma müddeti daha uzun ve bu müddetin her bir aylık devrine karşı gelen GSYH kaybı daha ziyade olursa?

3. DEVLETİN “SON KERTEDE ALICI” OLMASI

Hadisenin boyutu nedeniyle, soruna, bedel zincirlerini gözetmeden umumi olarak maliye siyasetini kullanarak destek vermek ve tıpkı devirde para siyasetini klasik bunalım tedbirleri çerçevesinde uygulamak –likidite desteğinin artırılması ve ucuzlatılması- çerçevesinden çıkarak bakmakta sayısız yarar var. Sıkıntıyı, belirli bir gayeye yönelik olarak mali destek verilebilir mi ve bunu finanse etmek için mali genişlemeye gidilebilir mi diye düşünmek gerekiyor.

Öncelikle bunun mütemadi değil, muvakkat bir mühlet için sistemi işletmek, iflasları ve işsizlik artışını önlemek maksatlı olduğunu unutmamak gerekiyor. İkincisi, bu önlemin global salgınla savaş stratejisinin olumsuz iktisadi tesirini izale etme maksatlı olduğunun altını çizmek gerekiyor. Üçüncüsü, bu öneriyi tatbike aktarmak kolay değil, bu mevzuda bir an evvel sağlıklı bir tartışma açarak akıllı bir planlama süreci başlatmak gerekiyor.

Içtimaî ara koyma mühleti içinde, iktisadi işleyiş büyük bir kırılmaya uğramadan, kimse işini kaybetmeden, ödemeler sistemi aksamadan, işletmelerin hayatiyetlerini koruyarak işlerini devam ettirilebilmesi için sıra dışı bir önlem düşünmek gerekiyor. Bu önlem, David (2004)’ün önerdiği “devletin temel risk yöneticisi” rolüne münasip bir önlem olmalı.

Devletin COVID-19 kaynaklı umumî talep düşüşünü engellemek üzere “son kertede alıcı” (buyer of last resort) olarak alım garantileri ile süreksiz bir vade için devreye girmesi üzerine bir çerçeve Saez ve Zucman (2020) tarafından yakınlarda ortaya konuldu. Buradaki temel fikir karşı zıdda olduğumuz büyük soruna son aşama münasip: Uçaklarda boş koltukların sayısı artıyorsa, devlet boş koltukları kendisi satın alıyor. Böylece, paha zincirinin tamamının rastgele bir kırılmaya neden olmadan işletilmesini, hava taşımacılığındaki bunalımın bu dala girdi sağlayan ya da onun hizmetlerinden yararlanan sair dallara sıçramamasını ve oradan da istihdam kaybına yol açarak daha derin bir talep düşüşüne yol

açmamasını sağlıyor. Şayet bilhassa hizmetler dalında talep düşüşü kaynaklı daralma ulusal gelirin yüzde 20’si ise, devlet bu kadar alım garantisi ile devreye giriyor.

Evet, bu fikir nasıl tatbike aktarılabilir?

Hizmetler kolunun içtimaî ara koyma önlemi nedeniyle en çok olumsuz etkilenecek kollardan biri olduğunu artık biliyoruz. Hizmetler kesimine bir bedel zinciri yaklaşımı içinde bakıldığında buradaki talep daralmasının sadece bu daldaki faaliyet hacmini değil, pek çok kesimdeki faaliyet hacmini de olumsuz etkileyeceğini görmek mümkün. Örnek olarak turizm kolunu ele alalım. Bu kolun kıymet zinciri Çizim 1’de bulunuyor. Ulaştırmadan azığa, tarımdan endüstriye pek çok dal var bedel zinciri içinde.

Binaenaleyh, mesela turizm kolunun otel işletmeciliği kısmında olağan koşullarda dolu olması gereken odalara verilecek bir alım garantisi aslında bu bedel zincirinin bütününün işleyişine imkân sağlayabilir. Evet, bu alım garantisi nasıl verilebilir ve kaynağı nereden gelebilir?

Umum talep düşüşünü telafi etmek üzere gereksinim duyanlara alım garantisi olarak ulusal gelirin yüzde 10’u kadar bir kaynak aktarıldığını düşünelim. Bunu finanse etmek üzere Kaynak ve Maliye Bakanlığı GSYH’nin yüzde 10’u kadar Devlet İç Borçlanma Senedi (DİBS) ihraç edebilir. Böylelikle DİBS stoku bu kadar artar. Bu DİBS’ler Merkez Bankası’na –yasasında süreksiz bir değişiklik yapılarak- satılabilir. Böylelikle Merkez Bankası bilançosu büyür ve Kaynak ve Maliye Bakanlığı Merkez Bankası’na zahir bir vadede borçlu kalır. Kaynak ve Maliye Bakanlığı Merkez Bankası’ndan elde ettiği mali kaynağı umumî talep düşüşü nedeniyle güçlükle durumdaki son mal ve hizmet üreticisi şirketlere aktarır. Bu aktarım tüm bankalar ya da sadece kamu bankaları ya da Türkiye Kalkınma Bankası eliyle yapılabilir. Şirketlere ürettikleri mal ve hizmete olan talepteki düşüşün büyüklüğü dikkate alınarak, alım garantisi verilir. Alım garantisi ile birlikte şirketlerin hayatiyeti için en kıymetli sorun olan COVID-19 kaynaklı belirsizlik bir ölçüde ortadan kalkar.

Evet, kamu kaynağı şirketlere nasıl aktarılmalıdır? Şayet bütün şirketlerin mallarına alım garantisi verilirse, GSYH’nin bir kaç katı büyüklüğünde yönetilmesi imkansız bir büyüklük ortaya çıkar. Temel unsur şöyle düşünülebilir:

a. Alım garantisi bedel zincirinin son aşamasındaki şirketler için verilmelidir.

b. Bu garantinin verilmesi kimi koşullara bağlanmalıdır: Şirketler sıradan faaliyetlerini sürdürmeli ya da ‘sürdürüyor gibi’ davranmalıdır. Farklı bir sözle, istihdamlarını azaltmamaları ve tedarikçilerine ödemelerini yapmaları kuralı getirilir. Çalışanların fiyatları ile çek ve/veya senet ödemelerini aksatmamak esastır.

c. Stoklanabilir mal üretenlerin faaliyetlerini sürdürmeleri ve mal üretmeye devam etmeleri esastır.

d. Stoklanamaz hizmet üretenlerin desteklenmesi daha sorunlu görünmektedir. Burada sıradan devirlerdeki faaliyet hacmi ile mevcut durumdaki faaliyet hacmi arasındaki farka odaklanmak gerekebilir. Saez ve Rocman (2020) örneğindeki uçaklardaki boş koltuk sayısı üzere. Bu fark için, ‘sürdürüyor gibi’ yaklaşımı benimsenmelidir: Farklı bir tabirle, çalışanlarına ve tedarikçilerine zati yapmaları gereken ödemelerini aksatmadan yapmaları esastır.

4. KOBİ’LERİ NE YAPMALI? TİCARİ KREDİLERE ODAKLANILMASI

Son mal ve hizmet üreticilerine getirilen kamu alım garantisinin “yapılabilirliği” ve sağlıklı çalışması öncelikle ‘b, c ve d’ şıklarındaki koşulların tarafına getirilmesini sağlayıcı tedbirleri devletin almasına bağlıdır. Bunun ayrıntılı bir planlama gerektirdiği açıktır. Kısa hengamda bu türlü akıllı bir planlamanın bir an evvel yapılması ve takibi ehemmiyet taşımaktadır.

Bu durumda, mahsusen mikro işletmeler ve KOBİ’ler düşünüldüğünde sistem içindeki ticari kredilerin işleyişine odaklanılabilir. Açıktır ki, Türkiye iktisadının işleyişinde çek ve senet pratiğinin yaygınlığı ticari kredilerin iktisadi işleyişin finansmanında hala ağır bir rol oynamasından kaynaklanmaktadır.

Şematik olarak bakıldığında, büyük ve finansmana erişimi olan firmalar faaliyetlerini yerli ve yabancı banka kredileri ya da kendi kaynakları ile finanse ederken, mikro işletmeler ve KOBİ’ler ise finansmana erişim kısıtları nedeniyle faaliyetlerini daha çok büyük şirketlerin sağladığı ticari krediler ile sürdürmektedirler. Burada ticari krediden kasıt, malı teslim ettikten sonra ödemenin nakit olarak alınmaması ve ödeme aracı olarak çek ve/veya senedin kabul edilmesidir. Örneğin, büyük şirket bayisine malı teslim etmekte ancak nakit ödeme noktasına ödemeyi bayiden aldığı çek ve/veya senet vasıtasıyla malûm bir vadeye yaymayı kabul etmektedir. ‘’Vadeli çek uygulaması”nın varlık nedeni finansmana erişim meselesi yaşayan firmaları yüzdürmek ve iktisadi işleyişi canlandırmaktır. Anılan meblağ şirket bilançosunda ticari kredi olarak belirmektedir. Şirketin kullandırdığı ticari kredi meblağı artarsa, bilançosunun aktifinde “alacaklar” kalemi de büyümektedir. Lakin büyük şirkette kendi tedarik zinciri içinde konum alan küçük şirketlerden ticari kredi kullanabilmektedir.

Şirketlerin COVID-19 kaynaklı mal ve hizmet talebi düşüşü nedeniyle azalan kaynak girişinin çek ve/veya senet ödemelerini ötelemesine yönelik bir adımdan kaçınmak için kamu, örneğin, alım garantisi verdiği en son mal ve hizmet üreticisi firmaların çek ve/veya senet ödemelerini tertipli olarak yapmaya devam etmelerini isteyebilir. Bu durumda, kamu alım garantisinin bedel zinciri boyunca işlerliğini sağlamak için bir adım atılmış olacaktır.

Ticari kredilere odaklanmanın avantajı, bedel zinciri yaklaşımını koruyarak küçük işletmeleri de içerecek uygulanabilir bir modele taban hazırlamasıdır.

5. ARTAN İŞSİZLERE VE KAPANAN KÜÇÜK ŞİRKETLERE NE YAPMALI?

Kısa bir müddet içinde bilhassa hizmetler kolunda pek çok işletmenin kapandığı ya da faaliyet biçimini değiştirmeye çalıştığı görülmektedir. Türkiye’de hala bu süreç sonucunda işsiz kalacak olan herkesi kapsayacak bir çevre korunma ağı yoktur. Kısa çalışma ödeneğinin kapsamını ve pratiğini genişletmek için atılacağı açıklanan adımlar, tartışmaya başlamak için düzgün niyetli bir başlangıç noktası olabilir. Unutulmamalıdır ki, kısa çalışma ödeneğinden bir iş akdi ile bir işletmede hala çalışmakta olan 4a sigortalılar yararlanabilecektir. İşsizler, fiyatsız izine çıkartılanlar, kayıtlı olmayan çalışanlar kapsamın direkt dışındadır. Mevcut durumda yaklaşık 12 milyon sigortalının sadece küçük bir kısmının 600 günlük prim ödeme yükümlülüğü gibisi koşullara koordinasyon sağlayabileceğini de dikkate almak gerekir. Mahsusen hizmetler kesimindeki devir suratı dikkate alındığında daha ayrıntılı bir düzenlemeye gereksinim olduğu açıktır. Ayrıyeten faaliyet biçimini değiştirmek isteyen, dijitalleşmeye yönelecek KOBİ’lere imkan sağlamak için bir ulusal mekanizma da bulunmamaktadır. Bu çerçevede, işsiz kalan çalışanlara ve birinci anda kapanan şirketlere de destek verilmesi halinde mümkün olduğunca geniş bir kesiti kapsayacak bir sıradışı ekonomik tedbir paketi ortaya çıkmış olacaktır. Bu çerçevede, devletin, işsiz kalanların alışılagelmiş vakitlerde elde ettikleri fiyat gelirlerinin ve kapanan işyerlerinin varlık yararlarının değerli bir kısmını üstlenmesi gerekebilecektir.

İşsizlik Fonu’nun işlevi bu çerçevede gelir aktarımı sağlamak üzere genişletilebilir. Yeni yapılacak ödemeler için gereken kaynak tekrar devlet tarafından İşsizlik Fonu’na aktarılabilir. Gerekli kaynağı yaratmak için, bu çalışmada önerilen “Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın DİBS ihracı – Merkez Bankası’nın DiBS’leri satın alarak süreksiz mali genişlemeye gitmesi” operasyonu bu maksatla genişletilebilir.

Sonuç

Metnin devamı burada.

Yerküre Gazetesi

KAYNAK

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir


Kapat
%d blogcu bunu beğendi: