Kapat

Salgına karşı yürütülen ekonomik uğraş, Asya’yı global siyaset yansısının ön saflarına itti. Oradaki yetkililer emsallerine nazaran çok daha radikal işler yapıyorlar. Çin’in ekonomik motorunun Ocak ayında durmasından başlayarak Asya’daki gelişmeler yerkürenin her bucağına ulaşıyor. Merkez bankacılığı da bu hikayelerden sonra asla birebir olmayabilir.

Evet, Fed, global finans sisteminin merkezindeki doların rolü sayesinde hala yerkürede en yüksek ateş gücüne sahip merkez bankası. Ve Fed de zati süratle nema nispetlerini sıfıra çekti, piyasaları istikrara kavuşturmak ve bankaları fırtınadan sakin sulara çekmek için tüm gücünü kullandı. Lakin Yönetici Jerome Powell’ın bu adımları 2008’deki global mali buhran sırasında kurulan temeller üzerine atıldığı için, bir devrim değil fakat evrim olarak tanımlanabilir.

Sahiden dramatik işler için Pasifik’e bakmak gerekli. Asya’daki para siyaseti Büyük Durgunluk ve 1990’ların sonlarında Asya’nın finansal çöküşünün derinliklerinde bile denenmeyen bir kesime girdi. Ölçek ve çeşit olarak, Asya’daki merkez bankaları tarafından atılan adımlar gibisi görülmemiş ve nakdî başkanların tesiri hiç bu kadar büyük olmamıştı.

Bu değişim kendini iki temel formda sunmakta.

Asya para otoritelerinden gelen duyuru selinden kolaylıkla görülebilir. Borçlanma maliyetleri artık mikroskobik seviyelerde. Japonya dışındaki Asya merkez bankalarının ölçü niceliksel genişleme sürecine girecekleri fikrine yakın devrana kadar gülünürken artık gerçekleşiyor.

Siyaset yapıcılar, doğal olarak, fiyatların bir tarafından telaş ediyorlar. Batı’da olduğu üzere Asya’da da talep çöküyor. Dahası, yerküre umumunda pahalılığın yokluğunda görülen bir eğilim olan dezenflasyon daha koronavirüs ortada yokken hakim olan umumi eğilimdi. Capital Economics, Güney Kore, Tayland ve Tayvan’da deflasyon beklemekte.

Asya’nın para arenasında artan rolünün 2. tezahürü daha farklı. Fed yetkilileri, ekonomik çekim merkezi Asya’ya yanlışsız kayarken, ortamdaki hadiselerin Fed’in siyasetlerinde daha çokça laf sahibi olması gerektiği görüşündeler. Bu bakışın ise sonuçları çok geniş.

Geçtiğimiz on yıl öncesinde Fed, Amerika kıyılarının ötesindeki yerküreyi pek umursamadı. Gereğince adil biçimde hizmetinin Kongre’nin tarafından verildiği biçimiyle fiyat istikrarı ve maksimum istihdama odaklandı. Evet ya bu iki hizmet giderek artan bir formda yurtdışındaki ekonomiler tarafından şekillenirse – Çin tarafından yönlendirilir ve tüm ortam ve ötesinde tesir yaparsa? Covid-19’un gezegene yayılma ve Fed’i karşılık vermeye zorlama suratı, arkaya dönük olarak, yalnızca ulusal parametrelere dayanan siyaset açısından bir dönüm noktası olarak görülebilir.

Asya yarımküresinde Avustralya farklı bir örnek. Koronavirüsten evvel daha 2018’de devlet ekonomik durgunlukla boğuşuyordu. Pahalılık çok düşüktü ve nemaların inmesi gerekmekteydi. Miktarsal genişleme geçe yıl tartışılsa da, ABD ve Avrupa ekonomilerinde yarattığı zorluklar nedeniyle devreye sokulmadı. Ama pandemi ile bir arada Avustralya’nın birinci işi 19 Mart’ta getirileri sıfıra çekip üç yıllık getirileri de %0,25’te tutmak için Japonya merkez bankasından esinlenen bir miktarsal genişleme programı açıklamak oldu. Virüs Avustralya’nın büyümesini mezara gömerken, beraberinde konvansiyonel merkez bankacılığını da memleket ismine silmiş oldu.

Benzeri hikayeler Endonezya, Filipinler ve Güney Kore merkez bankaları için de izlenebilir. Üçünde de getiri orantıları aşağıya çekilmeden tahvil alım programları devreye sokuldu.

Deutsche Bank AG ekonomistleri, 6 Nisan’da bir raporda gelişmekte olan devlet hükümetlerinin ABD, Avrupa ve Japonya’da olduğu üzere merkez bankasının para basması ile borçların kısmen hafifletilmesi (monetizasyon) isteklerinin şaşırtıcı olmadığını, gelgelelim bunu merkez bankalarının daha alternatifleri devreye sokmadan kabul etmesini farklı bulduklarını yazdı.

Virüs öncesinde konvansiyonel teknikleri çoktan tüketmiş olan Fed, pandemi ile birlikte yerkürenin merkez bankacısı olma rolüne soyundu. Gelgelelim bu müşteri – yani yerküre – son yıllarda kıymetli ölçüde değişti ve bankanın sahibi değilse de, epey değerli bir hissedarı haline dönüştü.

Çin global ekonomik büyümenin %40’ını, Asya umumunun ise %70’ini oluşturuyor. Çin iktisadı, SARS salgınının vurduğu 2003’teki rakamın sekiz katı büyüklüğünde artık. Bu mükemmel büyüme, Asya’da olanların Asya’da kalmasına beis oluyor. Asya’da olan her şey süratle ABD’ye geliyor.

Çin, sıhhat bunalımına reaksiyon olarak para tekerleğini yine icat etmekten kaçındı. Çin Halk Bankası, orantıları daima olarak düşürmeye devam etti, lakin 2008’deki teşvik uğraşlarından kaynaklanan borç birikimine karşı dikkatli. Pekin, borç verenler için rezerv gereksinimlerini azalttı ve bankalara bu ekstra parayı küçük ve orta ölçekli işletmelere yönlendirmeleri direktifini verdi. ABD ve Japonya’daki kadar olmasa da maliye siyasetini gevşetti.

Fed, geçmişte global ilişkilerden habersiz değildi. Asya mali bunalımı sırasında nema artışını durdurmuş, daha sonra Rusya’ya moratoryum ilan ettiren gelişmekte olan piyasalar bunalımında de nema indirmişti.

Fed ve vesair merkez bankaları mali buhrandan sonra durgun büyüme için günah keçisi mahalline kondular. Fed yetkililerinin gerçek patron olduğunu söylediği Kongre, tasarımı gereği dar görüşlü. Binaenaleyh Fed, ABD’nin büyüme, istihdam ve pahalılık gayelerini yayınladığı üç aylık Ekonomik Projeksiyon Özetine, bu amaçlara ulaşmak için yerküre iktisadından nasıl bir performans gelmesi gerektiğini dahil edilebilir. İç koşulları da artık şekillendiren dış yerküre için ölçülebilir bir rehber son radde yararlı olacaktır. Böylelikle olağan bir gerçekliği de kabul eder: Globalleşmenin geçersiz olduğu söylenen bir çağda, ulus ötesi bağlar, paranın fiyatını belirlerken daha az değil, daha kıymetli faktörlerdir.

Pekala ya Asya’nın geleceği? Bu harika adımların nasıl geri çekileceğini yakın devranda görmek sıkıntı. Hükümetler ve tahvil sahipleri geri adım atmaya bir sefer başladıklarında, oluşan yeni alışkanlıkları değiştirmek çetin. Endonezya ve Filipinler’deki siyaset yapıcılar kendi mahallî “geri çekme” planlarını açıklayıp devreye sokmaya çalışabilir. Ancak, virüsle uğraş ettiği varsayılan devlet sübvansiyonlarının ve işlevlerinin en azından bir kısmı kalacaktır, bu da bütçelerin finanse edilmesi gerektiği mealine gelir. Artık Avustralya miktarsal genişleme adımını attıktan sonra bunu nasıl geri çekecek? Japonya’da hiç geri çekildi mi? Çıkış stratejileri hakkında çok az şey duyuluyor; velev neredeyse hiç duyulmuyor.

Merkez bankası bağımsızlığının Asya’da esaslı bir geçmişi yok. Acil durum tedbirleri, kazanılmış menfaatler etraflarına yayıldıkça yerleşik hale gelir. Pahalılık gelince, bu Asya’da bariz bir düşüşte. Birçok durumda, fiyat artışlarının suratı amaçların alt ucuna yakın ve muhtemelen maksat çizgisinin altına inecek. Klâsik olarak büyük teşvik devirlerini takip ettiği düşünülen pahalılık artışı, mevcut miktarsal genişleme ortamında dahi mümkün değil.

Bu da esasen Batı’nın Büyük Durgunluk ‘tan kurtuluşundan Asya ismine alınacak en değerli ders. Fed Asya’yı hesaba katarsa, en azından bu açıdan Asya Amerika’ya benziyor. Ve görünen o ki, Asya iktisadının global iktisat içinde behresi arttıkça, Fed’in karar mekanizmasının içindeki hakkı da yükselecek.

Bloomberg Opinion- Daniel Moss

KAYNAK

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir


Kapat
%d blogcu bunu beğendi: